ONOMASTKA


Onomastyka – dyscyplina językoznawczą, której przedmiotem badań są nazwy własne (zwane też onimami. Nauka ta bada sposób funkcjonowania onimów oraz ich powstawanie w ujęciu historycznym. Nazwy własne cechują się tym, że odnoszą się do konkretnych przedmiotów, a nie do ich klasy (por. gr. ónōma „imię”). Onomastyka zajmuje się m.in.nazwami miejscowości iminami i nazwiskami.
Nazwy miejscowości zachowują wiele zjawisk językowych i kulturowych, po których można dojścia do żródła i przyczyny ich powstania. Sposobem takim jest klasyfikacja nazw własnych, badanie ich pochodzenia ( entymologii), budowy słowotwórczej i tych właściwości gramatycznych, które je odróżniają od nazw pospolitych. W obszarze badań onomastyki znajduje się także związek między nazwami własnymi a pospolitymi. Obok badania strony językowej imion własnych, onomastyka wykorzystuje zarówno wiedzę językoznawczą (fonologiczną, leksykologiczną itp.), jak i osiągnięcia dyscyplin niezwiązanych ściśle z językiem na przykład entymologią, geografią, lub historią.To dzięki nazwom własnym zapisanym w średniowiecznych źródłach (dyplomy, księgi sądowe, kazania kościelne itp.) można poznać właściwości języka z czasów dawnych (np. średniowiecze, renesans) a tym samym ustalić krąg czasowy stosowania lub powstania konkretnych nazw.
Interesującym z punktu widzenia heraldyki mieszczańskiej, a szczególnie w zakresie tworzenia i projektowania nowych herbów obywatelskich, jest powiązanie znaczenia własnego nazwiska z elementami symboliki obieranego godła, Patrz: (Droga do własnego herbu).
Analiza słowotwórcza nazw (określeń) które mogły by wpłynąć na kształt nowego herbu , jest podstawą do obrania symbolu tak zwanego godła mówiącego. Elementy słowotwórcze zastosowane do obrania symboliki herbowej, które swym kształtem, wymową i ekspresją, mogą w sposób jednoznaczny określić historię rodziny, są podstawą projektu każdego nowego herbu.
Punktem zaczepienia w obieraniu symboliki herbowej, jest więc znaczenie naszego nazwisa, w którym odnaleźć można wiele ciekawych informacji mogących dać się przekształcić w formę graficzna.
Aby dokładnie ustalić etymologię nazwiska, trzeba mieć możliwość prześledzenia zapisów historycznych oraz dokumentów archiwalnych. Można wtedy ustalić, jak nazwisko było zapisywane i od kiedy te zapisy się pojawiają. Wiele dzisiejszych nazwisk występujących np. na Śląsku i Małopolsce związanych jest z kolejnymi fazami kolonizacji na prawie niemieckim i wołoskim jak również nie oparły się wpływom czeskim i węgierskim.Także krąg kulturowy rosyjski miał niemały wpływ na powstawanie nawisk polskich,W tym ścisłym znaczeniu nazwisko na ziemiach polskich funkcjonuje na podstawie prawa stanowionego od XIX wieku.
Ogólnie można stwierdzić że nazwiska polskie są zjawiskiem historycznie późnym, ponieważ powstały dopiero u schyłku średniowiecza. Początkowo objęły szlachtę (XV – XVI w.) i stopniowo rozprzestrzeniły się na mieszczaństwo i chłopstwo. W dwóch ostatnich grupach społecznych proces ten trwał do poł. XVII w. Wyjątkowo na niektórych terenach (np. Wielkopolska, Płockie, Kresy Wschodnie) i u niewielkiego odsetka osób trwał on nawet do XVIII w. W okresie staropolskim posiadanie nazwiska regulowało prawo zwyczajowe, dopiero państwa zaborcze (XVIII/XIX w.) wprowadziły pierwsze akty prawne wprowadzając m.in. obowiązek posiadania nazwiska dla wszystkich grup społecznych.Można z całą stanowczością stwierdzić że nazwisko, jest to jednostka obowiązkowa, dziedziczna ale niejednokrotnie zmienna w swojej formie słowotwórczej, fonetycznej i graficznej czego efektem są nazwiksa pochodzące od konkretnego określenia podstawowego. Na przykład nazwisko Kowal daje początek całej grupie nazwisk odzawodowych które swoje źródło słowotwórcze biorą od nazwy wykonywanego zawodu. Będą to takie nazwiska jak: Kowalik, Kowalski, Kowalczykiewicz, Kowalowski, Kowaliński, Kowalko.
Najciekawszym zjawiskiem pomocnym w odczytywaniu pierwotnej treści nazwisk jest tak zwany rdzeń słowotwórczy, wskazujacy w sposób wyraźny na źródło pochodzenia danego określenia.. Możemy wyróżnić nazwiska pochodzenia odimiennego: Szymański, Jankowski, Wojciechowski, Piotrowski, Pawłowski, Jakubowski, Wacławski.

Odzawodowe (profesja, funkcja, zajęcie, wyprowadzone od status, stosunków rodzinnych, pokrewieństwo) : Kowalski, Woźniak, Krawczyk, Szewczyk, Swat, Kaczmarek, Wdowiak, Cieślak.

Od nazwy zwierzęt (praktycznie cały świat fauny) : Kozłowski, Gawroński, Wróbel, Dudek, Sikora, Rybicki, Zięba.

Przedmiotów (np. narzędzia) substancje, produkty spożywcze, potrawy : Krupa, Socha, Skiba, Towarek, Żurek, Duda.

Rośliny (w tym również określenia ogólne, dotyczące szaty roślinnej, np. las, zieleń oraz części roślin – kwiat, kłos) : Wiśniewski, Topolski, Kwiatkowski, Jabłoński, Malinowski, Kłossowski, Dąbrowski, Kalinowski, Pasternak.

Pochodzenie charakteryzowane szczegółowo (np. miejsce zamieszkania, urodzenia, ze wskazaniem relacji geograficznych i przestrzennych) nazwy etniczne : Mazur, Górski, Potok, Podgórski, Borkowski, Stawecki, Krajewski, Czech.

Od liczebników, określeń kalendarzowych, czasu : Wieczorek, Majewski, Piątek, Kwiecień, Niedzielski.

Nazwiska obce: Szulc, Szwarc, Miller, Fogiel, Hoffmann, Lange.

Pochodzenia charakterystycznego, ogólnego:Nowak, Przybysz, Niewiadomski, Kałuża.

I innne, (w tym również wieloznaczne oraz trudne do wyjaśnienia) Lewandowski, Lewicki, Miciun, Sudoł, Wyrzykowski, Galiński, Grec, Chruszczewski.