Herb mieszczański


 

Pochodzenie herbów mieszczańskich.Pomiędzy legendą a prawdą czyli opisy herbów mieszczańskich z heraldycznych materiałów źródłowych.

Herb mieszczański w badaniach heraldycznych

Herb mieszczański – charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych używany w średniowieczu na wzór herbu rycerskiego przez patrycjat miejski i bogatsze mieszczaństwo.

Herb mieszczański zwykle posiadał kilka cech odróżniających go od herbu szlacheckiego. Cechy te były niekiedy zwyczajowe, w niektórych krajach (Niemcy, Holandia) zaś określone ściśle prawem heraldycznym. Głównymi wyróżnikami herbu mieszczańskiego jest najczęściej stosowanie hełmu turniejowego zamkniętego (tzw. żabi pysk), bez medalionu na szyi i nie zwieńczanie go koroną rangową. Cechą herbów mieszczańskich jest też dość powszechne stosowanie jako godeł narzędzi, symboli zawodów, cechów, handlu itp.

Herb Albrechta Dürera

W Polsce niekiedy zwany był również herbikiem, co było chyba wyrazem pewnej pogardy stanu szlacheckiego dla mieszczaństwa. Wywodzi się ze znaków własnościowych lub rozpoznawczych, w toku ewolucji natomiast prawie całkowicie upodobnił się do herbu rycerskiego mimo tego, że ich posiadacze nie należeli do tego stanu. W wypadku nobilitacji (nadanie szlachectwa) pozostawiano często nobilitowanym ich herby mieszczańskie. W takim przypadku byłyby by one udostojnione poprzez dodanie korony rangowej.

W niektórych krajach o silnym mieszczaństwie m.in. w Niemczech herby były w powszechnym użyciu wśród szerszych warstw mieszczaństwa, a nawet bogatego chłopstwa.

Herby chłopskie na chórze kościoła św. Jakuba w Cuxhaven-Lüdingworth,
powyżej herb księstwa Sachsen-Lauenburgs

Nie wiązało się to z przywilejami szlacheckimi, herb nadawał władca bądź upoważniony urząd (heroldia, w Niemczen także Hofpfalzgraf) tzw. listem herbowym (niem. Wappenbrief). Był to zresztą często pierwszy krok ambitnej rodziny w kierunku awansu w hierarchii społecznej. Sporadycznie takie nadania herbów, bez nobilitacji zdarzały się w Polsce, np. nadanie herbu Tylmanowi z Gameren przez Jana III Sobieskiego.

Mieszczaństwo warstw średnich i biedniejszych używało powszechniej jako znaków rodowo-własnościowych głównie gmerków, często również umieszczanych na tarczy herbowej a w miarę wzrastania rodu w ambicje i znaczenie upodobnianego do pełnego herbu. Podobne do gmerków znaki własnościowe merki stosowane były na Kaszubach, głównie wśród rybaków m.in. na Mierzei Helskiej.

Współcześnie tradycje herbów mieszczańskich kultywowane są w niektórych krajach posiadających heroldie oficjalne, głównie w monarchiach, i nieurzędowe, działające przy stowarzyszeniach heraldycznych. W Niemczech np. rejestrowane są współcześnie herby przez stowarzyszenie „Herold” w Berlinie, publikowane w Deutsche Wappenrolle. Niektóre niemieckie instytucje czy stowarzyszenia rejestrujące i często tworzące nowe herby mieszczańskie powstały jeszcze w XIX w. („Zum Kleeblatt” e.V w Hamburgu). Podobne próby podejmowane są również w Polsce, spotykają się jednak czasem z krytyką, wskutek braku wiedzy heraldycznej w społeczeństwie, i mniejszych tradycjach heraldyki mieszczańskiej. Jako dar od kibiców, nowo utworzony herb własny otrzymał Adam Małysz zarejestrowany w jedynej w Polsce roli herbowej Nova Heraldia.


Herb Adama Małysza
projekt heraldyk Andrzej Brzezina Winiarski
gwasz na papierze, Tomasz Steifer, 2009

Przyglądając się polskiej literaturze heraldycznej mimo woli zauważamy, szczególnie jeśli chodzi o heraldykę szlachecką , jej odmienność i specyfikę. Skromna spuścizna opracowań heraldycznych dotyczących tworzenia się podwalin heraldyki polskiej spowodowła pewien zastój w jej rozwoju. Jako prekursora polskiej heraldyki uważa się twórcę ,,elemetarza,, heraldycznego Jan Dlugosza, który w swych ,,Klejnotach,, opisał większość istniejących wówczas herbów. Opis ten wprawdzie po łacinie jest jednak podstawowym polskim herbarzem. Także opracowanie Szymona Okólskiego w III tomach ,,Orbis Polonus,, rozpowszechnione zresztą w XVII wieku na zachodzie, może być uważane jako znaczący kroku w rozwoju heraldyki polskiej. Pierwszym dziełem heraldycznym w języku polskim które stało się podstawą do późniejszych opracowań heraldycznych to ,,Herby Rycerstwa Polskiego,, autorstwa Bartosza Paprockiego. Dalej, uważana do dnia dzisiejszego za skarbnicę polskiej genealogi i heraldyki jest czterotomowa ,,Kronika Polska,, o. Kaspra Niesieckiego. Jedynym mankamentem tych dwóch ostanich pozycji był brak rozbudowanego zmodyfikowanego polskiego blazonu. Niepotrzebne rozpisywanie się i upiekszanie opisów przedstawianych tam herbów pozostawiło swój ślad do dni dzisiejszych. Pomimo prób stworzenia jednolitego polskiego blazonu podjetych po raz pierwszy przez księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego w opracowaniu Heraldyka i póżniejszej rozprawie Joachima Lelewela ,,O herbach w Polszcze,, kamieniem milowym w uporządkowania terminologi heraldycznej, notaben w głownej mierze ustalonej według zwrotów francuskich i niemieckich staly się dopiero zasady rozwinięte przez XIX wiecznych badaczy w osobach Antoniego Małeckiego i Franciszka Piekonskiego. Uzyskały one status blazonu który w sposób oczywisty wpłynęły także na dzisiejsze słownictwo heraldyczne. Wiele z wprowadzonych dawniej terminów zdało próbe czasu inne w dobie nieustannych zmian słowotwórczych języka polskiego wydają się być dzisiaj nie na czasie. Duże zasługi w dalszym procesie porządkowania terminologii polskiego blazonu położył pod koniec XIX wieku Stanisław Krzyżanowski który swym ,,słownikiem heraldycznym dla pomocy w poszukiwaniach archeologicznych,, oddał do rąk wielu historykom nieodzowne narzędzie pracy. Nie pomijając zasług także innych autorów, w tym Adama Bonieckiego, Heleny Polaczkównej, Stanisława Szymańskiego, czy zmarłego w 1995 dr Adama Heymowskiego można pokusić się o stwierdzenie że jednak istnieje polski język blazonu, chociaż wymagający skodyfikowania i dopasowania go do wymogów heraldyki żywej

Zespół heraldyków zrzeszony w Polskiej Wspólnocie Heraldycznej obrał sobie za cel nie tyle stworzenie nowej terminologii heraldycznej co jej odtworzenie, zebranie i kodyfikację terminologii różnych autorów i okresów, przystosowanie jej do potrzeb czasu. Wypełnieniem tej luki będzie stworzenie skodyfikowanego słownika heraldycznego który w sposób prosty wskaże na techniczna stronę jak też praktyczne metody tworzenia nowych herbów na ogólnie przyjętych zasadach stosowanych w całej Europie..

Herby mieszczańskie w opracowaniach