Zgromadzenie Ojców Marianów


zgromadzenie

W błękitnym polu postać Najświętszej Maryi Panny, z głową otoczoną nimbem z 12 pięcioramiennych, srebrnych gwiazd, w sukni tej samej barwy i płaszczu błękitnym, trzymająca w prawej dłoni barwy naturalnej zielone łodygi lilii z jednym srebrnym kwiatem i jednym tegoż koloru pąkiem, lewą dłoń mająca złożoną na piersi, stojąca na srebrnym półksiężycu, zwróconym barkiem ku dołowi, prawą stopą depcząca zielonego węża, owiniętego wokół półksiężyca, otoczona złotymi promieniami w postaci wydłużonych prostokątów różnej długości, tworzącymi łącznie kształt mandroli. Tarcza w stylu barokowym, ozdobiona na bocznych krawędziach złotem. Poniżej błękitna wstęga, wygięta półokrągło w dół, ze skrajnymi końcami zrolowanymi i zachodzącymi powyżej 1/3 wysokości tarczy, z umieszczoną dewizą zakonu „PRO CHRISTO ET ECCLESIA”, zapisaną wersalikami antykwy koloru białego.Od samego początku istnienia Zgromadzenia Księży Marianów, które powstało w 1673 roku i jest najstarszym męskim zakonem polskiego pochodzenia, który przetrwał do naszych czasów, jego Założyciel i pierwszy przełożony generalny bł. Stanisław Papczyński dostrzegał potrzebę posiadania pieczęci. Było to niezbędne w celu zabezpieczenia prawomocności dokumentów przedstawianych władzom kościelnym i cywilnym do zatwierdzenia Instytutu i jego reguły, oraz dla nowych fundacji. W biografii Ojca Założyciela, napisanej w 1. poł. XVIII w. przez czcigodnego sługę Bożego, ojca Kazimierza Wyszyńskiego (por. Stróż Duchowego Dziedzictwa Marianów, Warszawa-Stockbridge 2004, s.134 nr 109) podane są następujące detale dotyczące genezy pierwszej pieczęci Zgromadzenia oraz dokonanych w niej zmian. Przytoczę ją w całości zwłaszcza wobec faktu, że nie zachował się do naszych czasów żaden wizerunek napieczętny pierwszego mariańskiego godła. Wydaje się, że Czcigodny Sługa Boży Ojciec Stanisław od Jezusa i Maryi wszystko to [prześladowania] przewidywał, zakładając w tym miejscu Zgromadzenie i jego pierwsze fundamenty. Miejsce to nazwano „Arką Noego”, jakby dla ochrony od potopu piekielnych prześladowań. I chociaż Zgromadzenie zostało założone pod tytułem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, to jednak [Założyciel] chciał najpierw swój zakon ubezpieczyć pieczęcią gołębicy trzymającej zieloną gałązkę, wyrażając [w ten sposób] nadzieję przetrwania niebezpieczeństw. Jak niegdyś w arce Noego uratowało się tylko osiem osób, tak pozostających w tym zgromadzeniu ośmiu zakonników uratowało Zgromadzenie przed zatopieniem. Dzięki opiece i życzliwości Najwyższego Pasterza Innocentego XIII, który ten Instytut na nowo potwierdził, ustąpił cały potok prześladowań. Pieczęć gołębicy została zamieniona na pieczęć wizerunku Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, i taka jest używana obecnie. Ze starych dokumentów wiemy, że w roku 1731 istniały dwie pieczęcie zakonu: mała i duża (obydwie kształtu owalnego o wymiarach: 28×25 mm i 35×30 mm [por. J. Bukowicz MIC, Wprowadzenie, w: Album zmarłych ojców i braci Zgromadzenia Księży Marianów, Warszawa 1990, s.1]). Wszystkie listy przełożonych generalnych zawierały, oprócz ich podpisów, także pieczęć zakonu. Poza tym, każdemu klasztorowi zlecono uzyskać pieczęć z napisem wymieniającym nazwę klasztoru i wezwanie kościoła (por. S.M. Sydry MIC, Organizacja Zgromadzenia Księży Marianów w XVIII wieku, Stockbridge 2002, s.109). Jak zatem wynika z powyższego, już wkrótce po powstaniu Zgromadzenie Księży Marianów przyjęło za swój znak postać Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej. Od objęcia zwierzchnictwa nad zakonem przez o. Andrzeja od św. Mateusza Deszpota w 1722 r. i zatwierdzenia przez papieża Innocentego XIII w 1723 r. mariańskich ustaw – do dziś jest to godło zakonu. Z końcem lat 80. ubiegłego stulecia mariańskie godło zakonne zostało umieszczone na tarczy herbowej, uzupełnionej wstęgą z dewizą, przez co nabrało cech pełnego herbu. Trudno stwierdzić, czy we wcześniejszych latach, zwłaszcza wkrótce po przyjęciu, godło mariańskie funkcjonowało jako pełny herb, tj. godło umieszczone na tarczy. Nie zachowały się w tej materii dokumenty ikonograficzne, ani precyzyjny heraldycznie opis. Przez analogie z herbami innych zakonów można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że twórcy godła intuicyjnie, zgodnie z tradycją i sposobem myślenia swojej epoki, widzieli je jako umieszczone w polu tarczy herbowej. Niektóre barokowe pieczęcie zakonu można nawet potraktować jak owalne kartusze herbowe, tak popularne w czasach baroku. Heraldyka posługuje się bardzo precyzyjnym, kształtowanym od średniowiecza, językiem, zwanym blazonowanie. Przy pomocy blazonowania można opisać precyzyjnie każdy herb i bezbłędnie odtworzyć go jedynie na podstawie prawidłowego opisu. Zgodnie z regułami heraldyki elementy herbu, które nie zostały precyzyjnie opisane są bądź niezmienne, identyczne w każdym wypadku i dlatego nie opisywane, bądź mogą być dowolnie kształtowane według stylu i fantazji twórcy. Nie zachował się ani dawny, ani nie istnieje współczesny precyzyjny heraldycznie opis herbu mariańskiego. Większość opisów ogranicza się do wymienienia jako godła wizerunku Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej bez precyzowania szczegółów (por. Dyrektorium Zgromadzenia Księży Marianów, Warszawa 1991, § 194). Wyjątek stanowi tu lakoniczny opis zawarty w Deklaracji nr 1 Kapituły Generalnej Księży Marianów z 1999 r. zatytułowanej Mariański Symbol Graficzny, który wymienia postać Niepokalanej umieszczoną na tarczy oraz szarfę pod tarczą z umieszczonym na niej napisem Pro Christo et Ecclesia. Daje to do pewnego stopnia wolną rękę heraldykowi. Aby uniknąć w niniejszym projekcie zbytniego twórczego subiektywizmu, fantazji i błędów nie mogłem się oprzeć jedynie na opisie, a dokładnie przeanalizowałem dostępną dzisiaj ikonografię mariańskiego godła. Analiza dawnych pieczęci i malowideł oraz odniesienie się do historii zakonu, przy zastosowaniu ścisłych reguł heraldyki, przyczyniły się do powstania tego projektu. Wszystkie zachowane wizerunki godła mariańskiego przedstawiają stojącą postać Najświętszej Maryi Panny, bez Dzieciątka, w sukni i płaszczu. Starsze wizerunki przedstawiają postać Maryi w pewnym nieznacznym, lecz pełnym ekspresji ruchu, podkreślonym przez barokowe rozwianie szat. Późniejsze wizerunki kierują się w stronę statyczności. Większość wizerunków przedstawia głowę Maryi okrytą narzutką i otoczoną gwiazdami. Jedynie kilka pieczęci z początku XX w. pomija gwiazdy. Liczba gwiazd różna, zwłaszcza na starszych pieczęciach, obrazach i medalionach wynosiła 8, 9, 10, 11 lub 12. Współcześnie przyjętą liczbą jest 10, w nawiązaniu do Reguły Dziesięciu Cnót NMP, na którą przez ponad dwa wieki marianie składali swoje śluby zakonne. Na większości dawnych wizerunków Maryja trzyma w prawej (heraldycznie, tj. od strony trzymającego herb) ręce kwiat lilii, prawą bosą stopą depcze węża, stoi na półksiężycu i otoczona jest promieniami. Na wielu wizerunkach promienie wokół postaci ukształtowane są zewnątrz lub wewnątrz w formie mandroli. W nielicznych przypadkach półksiężyc, na którym stoi Madonna usadowiony jest na symbolu kuli ziemskiej. Przedstawienie Maryi stojącej na księżycu, otoczonej promieniami i symbolicznie depczącej głowę węża nawiązuje do Protoewangelii (por. Rdz 3,15) i do objawienia św. Jana Apostoła (por. Ap 12) – szczególnie ważnej dla chrześcijan symboliki, zapowiadającej na początku i końcu Biblii nadejście Mesjasza Odkupiciela, walkę między wężem i Niewiastą oraz ostateczne zwycięstwo Jej Potomka. Dodatkową symbolikę maryjną niesie nimb utworzony z gwiazd, których liczba nawiązuje do 10 ewangelicznych cnót Maryi opisanych w wymienionej już wcześniej regule. Półksiężyc wspomniany w tekście wizji św. Jana często łączony jest w ikonografii chrześcijańskiej z postacią lub półpostacią Niepokalanej. Od XVII w. symbol ów zyskał dodatkową interpretację, jako znak zwycięstwa chrześcijaństwa nad islamem. Lilia trzymana w ręku Maryi w większości wyobrażeń godła jest powszechnym i tradycyjnym symbolem maryjnym, wyrażającym niewinność i dziewictwo. Nie są znane kolory herbu marianów z ubiegłych stuleci. Wizerunki związane z zakonem, szczególnie malarstwo olejne, ukazujące postać Maryi Niepokalanej w sposób analogiczny jak w godle, stosują w zdecydowanej większości typową kolorystykę nowożytnej maryjnej ikonografii – tj. biel i błękit szat. Herb używany oficjalnie od 1999 r. ma także kolorystykę symbolicznie związaną z Maryją – dominują błękit i biel (w heraldyce równoznaczna ze srebrem). Nowa wersja herbu Zgromadzenia odpowiadająca ogólnemu opisowi zawartemu w Deklaracji Kapituły Generalnej Zgromadzenia z 1999 roku, powstała dzięki wnikliwej analizie dawnych wizerunków jak też zastosowaniu reguł heraldyki i została sporządzona przez malarza artysty, heraldyka Tomasza Steifera w konsultacji z heraldykiem Norbertem Waclawczyk przedstawicielem roli herbowej Nova Heraldia z Jeleniej Góry. W godle powrócono do wyobrażenia Maryi w bardziej ekspresyjnym wydaniu, z początków zakonu, opierając się na jednej z najstarszych pieczęci mariańskich z poł. XVIII w., medalionie z koronki 10 cnót NMP z przełomu XVIII i XIX w. oraz medalu z 2004 r., wzorowanym na wspomnianej pieczęci, który Księża Marianie wybili z okazji 150. rocznicy ogłoszenia Dogmatu o Niepokalanym Poczęciu NMP. Zbytnia statyczność postaci Niepokalanej wydawła się mało odpowiednia dla tak dramatycznej i ważnej dla chrześcijan sceny – starcia głowy węża. Ponadto taka stylizacja postaci Maryi nawiązuje do czasu powstania zakonu czyli okresu baroku. Barokowe „wygięcie” postaci NMP sugerować ma także, w nawiązaniu do wizji św. Jana, że Maryja jest brzemienną (por. Ap 12,2). o baroku nawiązuje również kształt tarczy herbowej, stanowiącej uproszczony barokowy kartusz. W barokowym stylu, znajdującym też odzwierciedlenie w dawnych wizerunkach napieczętnych zakonu, zostały przedstawione promienie wokół sylwetki Niepokalanej. Postać Maryi, stanowiąca zasadnicze godło herbu została powiększona, co zwiększa jej czytelność w przypadkach znacznego pomniejszenia, a także czyni zadość dobrej tradycji heraldycznej stylizacji, nakazującej wypełniać pole tarczy herbowej możliwie pełnie, wszakże bez sprawiania wrażenia „wtłoczenia”. Ze względu na konieczność stosowania dla głównego godła herbu zasady alternacji heraldycznej, zakazującej umieszczania koloru na kolorze i metalu na metalu, zaszła konieczność odseparowania postaci Maryi, o dominującym na krawędziach błękitnym kolorze szat, od błękitnego tła tarczy. Zastosowany w dotychczasowym herbie zabieg użycia różnych odcieni błękitu jest heraldycznym błędem. Heraldyka nie uznaje odcieni koloru, błękit jest opisywany zawsze jako błękit, bez definiowania dodatkowo – jasny czy ciemny. Zasadzie alternacji zostało podporządkowane ułożenie promieni wokół Maryi w ten sposób, aby możliwie wszystkie elementy kolorowe znalazły się na tle metalu i odwrotnie. Nie wszędzie to było wszakże możliwe, ale nie jest to już błąd – zasada alternacji odnosi się do głównego koloru godła, dopuszczając jej łamanie w drobnych szczegółach, co jest znane w wielu herbach okresu heraldyki żywej. Kształt promieni wokół postaci Maryi nawiązuje w ogólnym zarysie do kształtu mandroli, występującej we wcześniejszych wizerunkach godła zakonu, a zarazem przez lekkie zróżnicowanie długości promieni, do znanych z barokowej sztuki przedstawień promieni, nimbów i aureoli, występujących wokół postaci świętych, a także w barokowych monstrancjach. Wstęga z mottem zakonu została w obecnej wersji, zgodnie z tradycją heraldyczną, silniej związana z tarczą i ukształtowana w zgodnym z nią stylu.

Niniejszym potwierdza się fundację i rejestrację herbu Zgromadzenia Księży Marianów Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Fundacji herbu dokonano w sierpniu roku 2009 na wniosek br. Andrzeja R. Mączyńskiego MIC Generalnego Promotora Stowarzyszenia Pomocników Mariańskich przy Zgromadzeniu Księży Marianów. Wymieniony wnioskodawca nawiązując do tradycji istniejącej w Zgromadzeniu, zgodnie z którą od zarania istnienia Instytutu posługiwał się on godłem używanym na oficjalnych pieczęciach, zlecił opracowanie nowej wersji herbu  Zgromadzenia dla uczczenia jubileuszu 100-lecia odnowy i reformy mariańskiej wspólnoty zapoczątkowanej przez bł. abp Jerzego Matulaitisa-Matulewicza. Fundacji dokonano dnia 29 sierpnia Roku Pańskiego 2009 w mieście Jeleniej Górze. Niniejszym ogłaszamy wszem i wobec że nowa wersja herbu Zgromadzenia Księży Marianów została podana do publicznej wiadomości poprzez rejestrację w roli herbowej, Pierwszej Powszechnej Otwartej Księgi Herbowej Nowa Heraldia pod numerem 210609. Upoważnieni do posługiwania się tym znakiem herbowym są tylko i wyłącznie członkowie Zgromadzenia oraz instytucje jemu podległe